۱. چکیده

جوشکاری فشاری گازی (Gas Pressure Welding - GPW) که در متون صنعتی ایران تحت عنوان «فورجینگ سر به سر میلگرد» شناخته می‌شود، یک فرآیند اتصال متالورژیکی در حالت جامد است که جایگزینی استراتژیک برای وصله‌های پوششی و مکانیکی محسوب می‌گردد. کیفیت، دوام و ضریب اطمینان این اتصال به طور مستقیم تابع زنجیره‌ای از تجهیزات تخصصی و ملزومات مصرفی با استانداردهای کالیبراسیون دقیق است. این مقاله به بررسی تحلیلی و فنی اجزای سخت‌افزاری فرآیند شامل یونیت‌های هیدرولیک فشار بالا، مکانیزم‌های ترازکننده، اره‌های برش سرد و سیستم‌های حرارتی چندنازله می‌پردازد. همچنین، ملزومات مصرفی نظیر تیغه‌های کاربایدی، گازهای صنعتی (اکسیژن و استیلن) و روغن‌های هیدرولیک از منظر تاثیر بر ریزساختار ناحیه اتصال و پیشگیری از عیوب متالورژیکی مورد ارزیابی قرار می‌گیرند. هدف این نوشتار، ارائه یک مرجع جامع برای مهندسان و متخصصان جهت انتخاب صحیح تجهیزات و مدیریت بهینه مواد مصرفی در پروژه‌های عمرانی بلندمرتبه و زیرساختی است.

۲. مقدمه

در مهندسی سازه، انتقال صحیح تنش بین آرماتورها رکنی اساسی در پایداری لرزه‌ای سازه‌های بتن‌آرمه است. با افزایش قطر میلگردها و تراکم آن‌ها در چشمه‌های اتصال، محدودیت‌های فنی وصله‌های پوششی (Overlap) بیش از پیش نمایان شده است. تکنولوژی GPW با بهره‌گیری از اصل نفوذ اتمی در فاز آستنیت، اتصالی هم‌محور و بدون تغییر در گشتاور اینرسی مقطع ایجاد می‌کند. 

تحقق این اتصال، فراتر از یک مهارت دستی، نیازمند یک سیستم مهندسی‌شده است. هرگونه نقص در تجهیزات یا استفاده از ابزارهای مصرفی غیراستاندارد، منجر به بروز پدیده‌های مخربی چون «اکسیداسیون داخلی» یا «شکست ترد در ناحیه متاثر از حرارت (HAZ)» می‌شود. این مقاله با رویکردی کاربردی و آکادمیک، به کالبدشکافی ابزارها و قطعاتی می‌پردازد که نقش کاتالیزور را در ایجاد یک پیوند اتمی بی‌نقص ایفا می‌کنند.

۳. مبانی تئوری و مکانیزم اتصال (Fundamental Theory)

در فرآیند GPW، اتصال در دمایی معادل ۱۲۰۰ تا ۱۳۰۰ درجه سانتی‌گراد رخ می‌دهد. در این دما، فولاد وارد محدوده تبلور مجدد دینامیکی می‌شود. تجهیزات باید بتوانند دو متغیر اصلی را مدیریت کنند:
1.انرژی حرارتی: برای رساندن ماده به حالت خمیری بدون عبور از خط ذوب (Liquidus line).
2.فشار مکانیکی: برای درهم‌شکستن لایه‌های اکسیدی سطحی و نزدیک کردن شبکه‌های کریستالی به فاصله آنگستروم جهت برقراری پیوند فلزی.

تجهیزات و مواد مصرفی باید به گونه‌ای انتخاب شوند که اتمسفر محل اتصال را «احیاکننده» (Reducing) نگه داشته و از ورود اکسیژن محیطی به فصل مشترک جلوگیری کنند.

۴. تحلیل فنی تجهیزات ثابت و دستگاه‌های اصلی (Core Equipment)

۴.۱. دستگاه برش سرد میلگرد (Cold Cutting System)

برخلاف روش‌های سنتی برش با سنگ فرز یا اره‌های آتشین، در GPW استفاده از دستگاه برش سرد یک الزام فنی غیرقابل تغییر است.
عملکرد: این دستگاه با استفاده از موتورهای با گشتاور بالا و سرعت دورانی پایین، فرآیند براده‌برداری را بدون تولید حرارت انجام می‌دهد. 
اهمیت مهندسی: برش سرد مانع از ایجاد تغییر فاز متالورژیکی (تردی) در لبه میلگرد می‌شود. سطح مقطع حاصل از این دستگاه باید کاملاً گونیا (۹۰ درجه) و با زبری (Roughness) کنترل شده باشد تا در مرحله اعمال فشار اولیه، هیچ فضایی برای محبوس شدن گازها باقی نماند.

۴.۲. پمپ هیدرولیک فشار بالا (High-Pressure Hydraulic Unit)

یونیت هیدرولیک وظیفه تامین نیروی لازم برای فاز Upsetting را بر عهده دارد.
مشخصات فنی: پمپ‌های استاندارد باید توان تولید فشار بین ۳۰ تا ۴۰ مگاپاسکال را داشته باشند. طبق استاندارد JIS ژاپن، استفاده از پمپ‌های دستی که باعث نوسان فشار می‌شوند، در پروژه‌های حساس ممنوع است.
شیرهای کنترل: وجود شیرهای فشارشکن (Relief Valves) کالیبره شده برای تنظیم دقیق نیرو متناسب با سایز میلگرد (از ۱۲ تا ۴۰ میلی‌متر) حیاتی است.

۴.۳. سیلندر هیدرولیک و کلمپ (Hydraulic Ram & Clamping Device)

این تجهیزات وظیفه مهار میلگرد و اعمال بار محوری را بر عهده دارند.
طراحی فک‌ها: فک‌های گیره باید از فولادهای آلیاژی سخت‌کاری شده (مانند VCN150) ساخته شوند. دندانه‌های فک باید به گونه‌ای طراحی شوند که در آج میلگردهای سخت (A3 و A4) فرو رفته و از لغزش (Slippage) در حین اعمال فشار ۳۰ تنی جلوگیری کنند.
دقت تراز: مکانیزم ترازکننده باید خروج از مرکزیت را به کمتر از ۱۰٪ قطر میلگرد محدود کند.

۴.۴. سیستم مشعل و لوله اختلاط (Thermal Application System)

مشعل‌های فورجینگ دارای سیستم اختلاط ونیوری هستند که نسبت اکسیژن به استیلن را برای ایجاد شعله خنثی تنظیم می‌کنند.
حلقه آتش (Heating Ring): این قطعه دارای ۱۰ تا ۲۰ نازل برنجی است که به صورت حلقوی دور میلگرد قرار می‌گیرند تا توزیع حرارت به صورت متقارن انجام شود.

۵. آنالیز ملزومات و ابزارهای مصرفی

مواد مصرفی در فورجینگ میلگرد، برخلاف تصور عمومی، تاثیر مستقیمی بر خواص مکانیکی جوش دارند.

۵.۱. گازهای صنعتی: استیلن و اکسیژن

تنها گاز مجاز برای این فرآیند است. به دلیل سرعت احتراق بالا و دمای شعله ۳۱۵۰ درجه، انرژی لازم برای نفوذ سریع اتمی را فراهم می‌کند. استفاده از گازهای جایگزین مانند LPG یا پروپان به دلیل دمای پایین‌تر و ایجاد اکسیداسیون گسترده، منجر به شکست در تست خم می‌شود.
اکسیژن ($O_2$): با خلوص صنعتی (۹۹٪). تنظیم فشار خروجی کپسول اکسیژن بر روی ۵ تا ۷ بار، برای حفظ پایداری مخروط داخلی شعله ضروری است.

۵.۲. تیغه‌های برشی TCT (Tungsten Carbide Tipped)

تیغه اره اصلی‌ترین قطعه مصرفی در مرحله پیش‌آماده‌سازی است.
ویژگی‌ها: این تیغه‌ها دارای بدنه فولادی و لبه‌های از جنس تنگستن کارباید هستند. ضخامت تیغه معمولاً بین ۱.۴ تا ۱.۸ میلی‌متر انتخاب می‌شود تا حداقل هدررفت مصالح رخ دهد.
عمر مفید: یک تیغه باکیفیت باید بتواند حداقل ۵۰ تا ۸۰ برش در میلگرد سایز ۲۵ انجام دهد پیش از آنکه نیاز به تیزکاری مجدد داشته باشد.

۵.۳. روغن هیدرولیک تخصصی

معمولاً از روغن‌های هیدرولیک ISO VG 32 یا 46 استفاده می‌شود. به دلیل کارکرد پمپ در فشارهای بسیار بالا، روغن باید دارای پایداری حرارتی و خواص ضدسایش (Anti-wear) عالی باشد.
دوره تعویض: روغن هیدرولیک به دلیل جذب رطوبت محیطی و ذرات میکروسکوپی فلز، باید هر ۶ ماه یکبار به طور کامل تخلیه و سیستم شستشو شود.

۵.۴. نازل‌های برنجی و تمیزکننده‌ها

نازل‌های حلقه آتش به دلیل مجاورت با تشعشع حرارتی، دچار گرفتگی کربنی می‌شوند. 
سوزن بازکن (Tip Cleaner): ابزاری مصرفی برای باز نگه داشتن مجاری گاز. گرفتگی حتی یک نازل باعث گرمایش نامتقارن و ایجاد تنش‌های پسماند در جوش می‌شود.

۶. متدولوژی اجرایی و چرخه کار (Technical Methodology)

فرآیند استفاده از تجهیزات در یک توالی مهندسی شده صورت می‌گیرد:
1.فاز آماده‌سازی (Preparation): میلگردها توسط اره برش سرد بریده می‌شوند. سطح باید در کمتر از ۳۰ دقیقه جوشکاری شود تا از تشکیل لایه اکسید پایدار جلوگیری گردد.
2.فاز فیکس‌کردن (Fixing): میلگردها در کلمپ قرار گرفته و توسط جک هیدرولیک تحت فشار اولیه (Initial Pressure) قرار می‌گیرند.
3.فاز گرمایش (Heating): شعله خنثی به صورت نوسانی به محل اتصال تابیده می‌شود.
4.فاز فورجینگ (Forging): با رسیدن به دمای ۱۳۰۰ درجه، فشار به حداکثر رسیده و تورم (Bulge) استاندارد شکل می‌گیرد.
5.فاز بازرسی (Inspection): استفاده از کولیس برای چک کردن ابعاد هندسی تورم.

۷. ارزیابی عملکرد و معیارهای پذیرش (Performance Evaluation)

تجهیزات زمانی کارآمد تلقی می‌شوند که خروجی آن‌ها معیارهای زیر را برآورده کند:
معیار کشش: استحکام تسلیم و نهایی اتصال باید از میلگرد پایه بیشتر باشد (شکست در بدنه).
معیار خم: نمونه باید بدون ایجاد ترک در فصل مشترک، ۹۰ یا ۱۸۰ درجه حول ماندریل خم شود.
معیار هندسی: قطر برآمدگی جوش ($D$) باید حداقل ۱.۴ برابر قطر میلگرد ($d$) باشد. اگر $D < 1.4d$ باشد، نشان‌دهنده ضعف در سیستم فشار هیدرولیک یا زمان‌بندی نادرست اپراتور است.

۸. چالش‌ها، محدودیت‌ها و ملاحظات نگهداری

عقربه‌های نمایشگر فشار روی پمپ هیدرولیک باید سالانه کالیبره شوند. خطای ۱۰ درصدی در نمایشگر می‌تواند منجر به جوش‌های سرد و سست شود.
سایش فک‌های کلمپ: با گذشت زمان، عاج‌های فک‌ها ساییده می‌شوند. این امر منجر به لغزش میلگرد در حین فشار نهایی شده و طول نفوذ را کاهش می‌دهد.
ناخالصی گازها: وجود روغن در گاز استیلن (ناشی از واژگون شدن کپسول) باعث کربوره شدن شدید محل جوش و تردی آن می‌گردد.

۹. ایمنی و بهداشت حرفه‌ای (HSE) در کار با تجهیزات

یکی از مهم‌ترین قطعات مصرفی/حفاظتی است که باید روی مشعل و رگولاتور نصب شود تا از برگشت شعله به کپسول جلوگیری کند.
حفاظت چشم: استفاده از عینک‌های با فیلتر درجه ۵ برای محافظت در برابر اشعه‌های IR و UV شعله اکسی‌استیلن الزامی است.

۱۰. روندهای آتی: دیجیتالی شدن تجهیزات فورجینگ

آینده این تکنولوژی به سمت **فورجینگ هوشمند** در حال حرکت است. تجهیزات جدید مجهز به:
*   سنسورهای پیرومتر لیزری برای اندازه‌گیری دقیق دمای میلگرد.
*   پمپ‌های هیدرولیک با کنترل CNC که فشار را بر اساس نمودار زمان-دما تنظیم می‌کنند.
*   سیستم‌های دیتالاگر برای ثبت شناسنامه فنی هر اتصال.

۱۱. نتیجه‌گیری

جوشکاری فشاری گازی میلگرد، فرآیندی است که کیفیت آن نه به صورت تصادفی، بلکه از طریق هماهنگی دقیق بین **تجهیزات سخت‌افزاری** و **ابزارهای مصرفی** حاصل می‌شود. استفاده از دستگاه برش سرد، پمپ هیدرولیک کالیبره، و گاز استیلن با خلوص بالا، ستون‌های اصلی این تکنولوژی هستند. نقص در هر یک از این اجزا، حتی با وجود اپراتور ماهر، منجر به شکست فنی اتصال خواهد شد. مهندسان ناظر و مجریان پروژه‌های عمرانی باید با درک عمیق از مشخصات فنی این ابزارها، پروتکل‌های سخت‌گیرانه‌ای را برای تامین و نگهداری تجهیزات وضع کنند تا ایمنی سازه‌ها در برابر بارهای دینامیکی و لرزه‌ای تضمین گردد.