حکمرانی توسعه انرژی های تجدیدپذیر در ایران؛ تحلیل مدیریتی موانع نهادی، ریسک های سرمایه گذاری و الزامات گذار پایدار انرژی

حکمرانی توسعه انرژیهای تجدیدپذیر در ایران؛ تحلیل مدیریتی موانع نهادی، ریسک های سرمایه گذاری و الزامات گذار پایدار انرژی

نویسنده : احسان مالی

دانشجوی کارشناسی ارشد روان شناسی عمومی دانشگاه پیام نور واحد گرگان کارشناس برق - مهندسی تکنولوژی برق الکترونیک کارشناس کالیبراسیون تجهیزات ابزار دقیق در شرکت تعمیرات و بهره برداری نیروگاهی مپنا ـ صـــا؛ وکیل پایه یک دادگستری و مشاور حقوقی در حوزه صنعت برق
چکیده
توسعه انرژی های تجدیدپذیر در ایران صرفاً یک مسئله فنی برای افزایش ظرفیت تولید برق یا یک برنامه زیست محیطی برای کاهش آلودگی نیست بلکه موضوعی راهبردی در سطح حکمرانی انرژی سیاست گذاری عمومی مدیریت سرمایه گذاری امنیت انرژی و توسعه پایدار است. ایران از نظر منابع خورشیدی، بادی زیست توده زمین گرمایی و برق آبی کوچک دارای ظرفیتهای قابل توجهی است. اما سهم عملیاتی این منابع در سید انرژی کشور همچنان با ظرفیت بالقوه روند جهانی و الزامات توسعه پایدار فاصله دارد. این مقاله با رویکرد مروری اترویجی و با اتکا بر منابع علمی و گزارش های معتبر ، مهم ترین ابعاد مدیریتی و سیاستی توسعه انرژی های تجدید پذیر در ایران را بررسی می کند. یافته های مرور نشان می دهـد کـه موانع توسعه تجدیدپذیرها در ایران را باید در چند سطح به هم پیوسته تحلیـل کـرد: موانع نهادی و حکمرانی شامل تعدد نهادهای تصمیم گیر، ضعف هماهنگی بین بخشی، ناپایداری سیاستها و ضعف نظام پایش موانع اقتصادی و مالی شامل ریسک سرمایه گذاری، نوسان نرخ ارز دشواری تأمین مالی مشکلات قراردادهای خرید برق و جذابیت نسبی پایین سرمایه گذاری بلندمدت؛ موانع فنی و زیر ساختی، شامل محدودیت شبکه نیاز به ذخیره سازی فرسودگی بخشی از زیرساختهای انتقال و توزیع و دشواری اتصال منابع متغیر به شبکه و موانع اجتماعی و فرهنگی، شامل ضعف مشارکت عمومی، آگاهی محدود مصرف کنندگان اعتماد نهادی پایین و ناکافی بودن مدلهای کسب و کار مشارکتی مقاله نتیجه می گیرد که توسعه انرژیهای تجدید پذیر در ایران زمانی می تواند به مرحله مقیاس پذیری اقتصادی و اثرگذاری ملی برسد که سیاست توسعه از سطح هدف گذاری ظرفیت به سطح حکمرانی یکپارچه کاهش ریسک توسعه بازار تأمین مالی پایدار تقویت شبکه و مشارکت اجتماعی ارتقا یابد در پایان مجموعه ای از راهکارهای مدیریتی و سیاستی برای اصلاح حکمرانی، بهبود قراردادهای خـریـد بـرق توسعه ابزارهای مالی تقویت شبکه و ذخیره سازی، حمایت از شرکت های دانش بنیان و افزایش مشارکت بخش خصوصی و جامعه ارائه می شود.
واژگان کلیدی حکمرانی انرژی انرژی های تجدیدپذیر، سیاست گذاری انرژی، سرمایه گذاری ،انرژی گذار ،انرژی ،ایران مشارکت عمومی - خصوصی امنیت انرژی

۱. مقدمه
انرژی از بنیادی ترین زیر ساختهای توسعه اقتصادی اجتماعی و صنعتی هر کشور است رشد تولید، توسعه شهری پایداری خدمات عمومی امنیت غذایی حمل و نقل رفاه خانوار رقابت پذیری صنعتی و کیفیت زیست محیطی همگی به دسترسی ،پایدار مطمئن و اقتصادی به انرژی وابسته اند در بسیاری از کشورهای دارای منابع نفت و گاز از جمله ،ایران نظام انرژی در طول دهه های گذشته عمدتاً بر سوختهای فسیلی استوار بوده است. این الگو در کوتاه مدت به دلیل وفور منابع و زیر ساختهای موجود امکان تأمین انرژی نسبتاً ارزان را فراهم کرده، اما در بلندمدت چالشهایی مانند شدت بالای مصرف انرژی ،آلودگی هوا انتشار گازهای گلخانه ای، فشار بر بودجه عمومی ناترازی ،انرژی فرسودگی زیر ساختها و آسیب پذیری در برابر شوکهای اقتصادی و ژئوپلیتیکی را تشدید کرده است.
در سطح جهانی انرژی های تجدیدپذیر از یک گزینه مکمل و حاشیه ای به یکی از ارکان اصلی سیاست انرژی کشورها تبدیل شده اند گزارشهای بین المللی نشان میدهد که بخش عمده رشد ظرفیت جدید برق در جهان از محل منابع خورشیدی و بادی تأمین می شود و کشورها برای دستیابی به اهداف اقلیمی، امنیت انرژی و کاهش هزینه های بلندمدت در حال بازطراحی بازار برق شبکه انتقال مدلهای سرمایه گذاری و سیاستهای حمایتی خود هستند هستند [۲] .

ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی تنوع اقلیمی تابش خورشیدی مناسب در بسیاری از مناطق پهنه های بادخیز ظرفیت زیست توده شهری و کشاورزی و برخی ظرفیتهای زمین گرمایی و برق آبی کوچک از منظر منابع طبیعی وضعیت مناسبی برای توسعه انرژیهای تجدیدپذیر دارد. با این حال، سهم عملیاتی این منابع در سبد انرژی کشور هنوز محدود است و فاصله میان ظرفیت بالقوه و ظرفیت بهره برداری شده یکی از نشانه های ضعف در تبدیل فرصت طبیعـی بـه مزیت اقتصادی و فناورانه است (۲۰۲۱) Solaymani نشان میدهد که با وجود ظرفیتهای مناسب انرژی های تجدیدپذیر هنوز نقش کافی و معناداری در عرضه انرژی ایران ندارند و سیاستهای تنوع بخشی انرژی نیازمند تقویت و تداوم هستند.
اهمیت توسعه انرژیهای تجدیدپذیر در ایران را باید در چند سطح تحلیل کرد. در سطح اقتصادی، تجدیدپذیرها میتوانند به کاهش مصرف سوخت فسیلی در نیروگاهها، آزادسازی منابع سوخت برای مصارف با ارزش افزوده بالاتر ایجاد اشتغال و توسعه صنایع جدید کمک کنند. در
(IEA, 2024; IRENA, 2026) '
توضیح وقتی گزارشهای بین المللی از رشد سریع خورشیدی و بادی سخن میگویند منظور صرفاً افزایش نصب پنل یا توربین نیست؛ بلکه به یک اکوسیستم کامل شامل کاهش هزینه ،فناوری بلوغ زنجیره تأمین قراردادهای بلندمدت خرید ،برق توسعه شبکه ذخیرسازی سیاست صنعتی و کاهش ریسک سرمایه گذاری اشاره دارند

سطح زیست محیطی این منابع میتوانند نقش مؤثری در کاهش آلودگی هوا کاهش انتشار دی اکسید کربن و کاهش فشار بر منابع طبیعی داشته باشند در سطح اجتماعی، توسعه سامانه های کوچک مقیاس و تولید پراکنده میتواند عدالت ،انرژی تاب آوری محلی و مشارکت مردم را تقویت کند در سطح راهبردی نیز تجدیدپذیرها میتوانند بخشی از پاسخ ملی به ناترازی انرژی، محدودیت سوخت نیروگاهها و ضرورت افزایش امنیت انرژی باشند.
با این حال تجربه ایران نشان میدهد که وجود ظرفیت طبیعی به تنهایی کافی نیست. پروژه های تجدیدپذیر زمانی توسعه می یابند که سرمایه گذار از ثبات سیاستی بازگشت سرمایه، قابلیت اتصال به شبکه شفافیت قرارداد امکان تأمین مالی حمایت حقوقی و تقاضای پایدار اطمینان داشته باشد. بنابراین پرسش اصلی این مقاله آن است که چرا با وجود ظرفیتهای قابل توجه طبیعی و ضرورت های اقتصادی و زیست محیطی توسعه انرژیهای تجدیدپذیر در ایران با کندی ناپایداری و ریسک بالا همراه بوده است و چه الزامات حکمرانی، مدیریتی و سیاستی می تواند این را تسریع کند. مسیر
۲ بیان مسئله
توسعه انرژی های تجدیدپذیر در ایران در نقطه تلاقی چند مسئله راهبردی قرار دارد ناترازی انرژی وابستگی ساختاری به سوختهای فسیلی افزایش شدت مصرف انرژی، فشارهای زیست محیطی، محدودیت سرمایه گذاری ضعف حکمرانی بخشی و ضرورت حرکت به سمت توسعه پایدار اگرچه در سالهای اخیر سیاستها اهداف و برنامه هایی برای توسعه تجدیدپذیرها مطرح شده است اما فاصله میان ظرفیت بالقوه و ظرفیت واقعی همچنان معنادار است. این فاصله نشان میدهد که مسئله اصلی صرفاً کمبود منبع طبیعی یا فقدان فناوری نیست؛ بلکه بخش مهمی از مسئله به نحوه حکمرانی سیاست گذاری تأمین ،مالی تنظیم ،گری، هماهنگی نهادی و مدیریت ریسک سرمایه گذاری باز می گردد.
در ادبیات سیاست گذاری ،انرژی گذار به انرژی های تجدیدپذیر زمانی پایدار و مقیاس پذیر می شود که میان چهار مؤلفه کلیدی پیوند برقرار شود ظرفیت فنی و طبیعی چارچوب نهادی و قانونی پایدار، سازوکار اقتصادی و مالی قابل اتکا و پذیرش اجتماعی و مشارکت ذینفعان در ایران ظرفیت طبیعی در بسیاری از مناطق کشور وجود دارد اما تبدیل این ظرفیت به پروژه های اقتصادی و پایدار با موانعی مانند توسان ،مقررات ریسک نرخ ارز دشواری تأمین مالی، ابهام در

قراردادهای خرید تضمینی طولانی بودن فرایند مجوزدهی محدودیت اتصال به شبکه، ضعف ذخیره سازی و نبود هماهنگی کافی میان نهادهای مرتبط روبه روست.
مسئله دیگر آن است که ساختار انرژی ایران همچنان تحت تأثیر منطق اقتصاد فسیلی و قیمت گذاری یارانه ای قرار دارد قیمت پایین انرژی در بخشهایی از اقتصاد می تواند انگیزه بهینه سازی مصرف و سرمایه گذاری در منابع پاک را کاهش دهد. از سوی دیگر، به دلیل آنکـه بخشی از تجهیزات فناوری ها و خدمات تخصصی حوزه تجدیدپذیرها وابسـته بـه واردات یـا زنجیره های تأمین بین المللی است، نوسانات ارزی و محدودیتهای خارجی می توانـــــد هـزینـــــه سرمایه گذاری را افزایش دهد و افق بازگشت سرمایه را مبهم کند.
از منظر مدیریتی، مسئله اصلی مقاله حاضر این است که چرا با وجود ظرفیت های طبیعی، نیاز فزاینده به تنوع بخشی انرژی و کاهش هزینه جهانی فناوریهای تجدیدپذیر، مسیر توسعه این انرژی ها در ایران با کندی و ناپایداری همراه است پاسخ به این پرسش مستلزم تحلیل همزمان متغیرهای نهادی اقتصادی فنی اجتماعی و سیاستی است. توسعه تجدیدپذیرها زمانی به مرحله مقیاس پذیری میرسد که سرمایه گذار نسبت به بازگشت سرمایه اطمینان داشته باشد، دولت سیاست های پایدار و قابل پیش بینی ارائه دهد شبکه برق توان جذب منابع متغیر را پیدا کند، جامعه نسبت به مزایا و مدلهای مشارکت آگاه شود و نهادهای تصمیم گیر از وضعیت جزیره ای به حکمرانی یکپارچه حرکت کنند
بر این اساس پرسش اصلی مقاله چنین صورت بندی میشود
چگونه میتوان با اصلاح حکمرانی انرژی کاهش ریسک سرمایه گذاری تقویت زیرساخت شبکه و افزایش مشارکت ،اجتماعی ظرفیت بالقوه انرژیهای تجدیدپذیر در ایران را به ظرفیت واقعی
پرسشهای فرعی مقاله عبارت اند از:
پایدار و اقتصادی تبدیل کرد؟
۱ . مهمترین موانع نهادی و مدیریتی توسعه انرژیهای تجدیدپذیر در ایران کدام اند؟
۲ ریسک های سرمایه گذاری در پروژه های تجدیدپذیر در ایران چه ابعادی دارند؟
۳ چه رابطه ای میان سیاستهای حمایتی قراردادهای خرید ،برق تأمین مالی و جذب بخش خصوصی وجود دارد؟
۴ زیر ساخت ،شبکه ذخیره سازی و مدیریت بار چه نقشی در موفقیت یا ناکامی توسعه تجدیدپذیرها دارند؟
(Aghlimoghadam, 2025; Pasandideh & Heidari, 2024; Solaymani, 2021)

۵ . چگونه میتوان از تجربه کشورهای موفق برای طراحی چارچوب حکمرانی بومی در ایران استفاده کرد؟
۶ . چه الگوی مفهومی میتواند رابطه میان ،حکمرانی سرمایه گذاری فناوری جامعه و پیامدهای توسعه پایدار را توضیح دهد؟
اهمیت پرداختن به این مسئله از آنجا ناشی میشود که تأخیر در توسعه تجدیدپذیرها می تواند پیامدهای اقتصادی زیست محیطی و اجتماعی قابل توجهی داشته باشد؛ از جمله افزایش فشار بر سوختهای فسیلی تداوم آلودگی هوا تشدید ناترازی ،برق کاهش رقابت پذیری صنایع، تضعیف امنیت انرژی و از دست رفتن فرصتهای اشتغال و ،فناوری در مقابل توسعه مدیریت شده انرژی های تجدیدپذیر میتواند بخشی از راهکار ملی برای ارتقای امنیت ،انرژی، کاهش هزینه های زیست محیطی توسعه شرکتهای دانش بنیان ایجاد اشتغال سبز و تقویت تاب آوری اقتصادی کشور باشد.
روش مرور منابع
مقاله حاضر از نوع مروری ترویجی با رویکرد تحلیلی - مدیریتی است. هدف آن انجام فراتحلیل آماری یا مرور نظام مند کامل نیست بلکه هدف اصلی ترکیب و بازآرایی ادبیات علمی و سیاستی موجود برای ارائه یک چارچوب کاربردی در حکمرانی توسعه انرژیهای تجدیدپذیر در ایران است. با این حال برای افزایش شفافیت انسجام و قابلیت ارزیابی ،مقاله فرایند جست وجو، انتخاب، غربالگری و تحلیل منابع با الهام از منطق گزارش دهی ۲۰۲۰ PRISMA طراحی شده است [۵] .
۱- دامنه. زمانی منابع
با توجه به سرعت تحولات فناوری سیاست گذاری و سرمایه گذاری در حوزه انرژی های تجدیدپذیر، بازه زمانی اصلی منابع از سال ۲۰۲۰ به بعد در نظر گرفته شد منابع قدیمی تر فقط در صورتی قابل استفاده اند که از نظر نظری یا سیاستی نقش پایه ای داشته باشند یا در ادبیات جدید به طور مکرر به آنها ارجاع شده باشد اولویت اصلی مقاله با مقالات علمی گزارشهای معتبر بین المللی و منابع فارسی مرتبط با ایران از سال ۲۰۲۰ به بعد است.
(Page et al., 2021)
توضیح: 2020 PRISMA اصولاً برای گزارش مرورهای نظام مند طراحی شده است؛ اما در مقاله حاضر از آن نه به عنوان ادعای اجرای مرور نظام مند ،کامل بلکه به عنوان چارچوبی برای شفاف سازی مسیر جست وجو انتخاب و تحلیل منابع استفاده میشود

۳-۲ پایگاه ها و منابع اطلاعاتی
برای گردآوری ،منابع پایگاه ها و منابع زیر مورد توجه قرار گرفتند Scopus : Google Scholar
MDPI .Taylor
Online SpringerLink ScienceDirect .Web Francis &
of
Science
Wiley Online Library و .Semantic Scholar برای منابع فارسی نیز پایگاه هایی مانند SID ،مگیران سیویلیکا ،ISC ،نورمگز ،علمنت پرتال جامع علوم انسانی و ایرانداک مدنظر قرار گرفتند. علاوه بر این گزارشهای سیاستی و آماری نهادهایی مانند International Energy Agency UNCTAD International Renewable Energy Agency وزارت نیرو و سازمان انرژی های تجدیدپذیر و بهره وری انرژی برق به عنوان منابع مکمل استفاده شدند.
۳-۳ کلید واژه های جست وجو
جست وجوی منابع با ترکیبی از کلیدواژه های فارسی و انگلیسی انجام شد. کلیدواژه های فارسی شامل انرژی های تجدیدپذیر در ایران»، «حکمرانی انرژی»، «سیاست گذاری انرژی های تجدیدپذیر»، «سرمایه گذاری انرژی تجدیدپذیر»، «گذار انرژی در ایران خرید تضمینی برق «تأمین مالی انرژیهای تجدیدپذیر»، «ریسک سرمایه گذاری انرژی توسعه انرژی خورشیدی»، «انرژی بادی در ایران، چالشهای توسعه انرژیهای تجدیدپذیر»، «مشارکت عمومی خصوصی در انرژی» پذیرش اجتماعی انرژی پاک و شبکه هوشمند برق» بود.
،
،"energy governance" ، "renewable
کلیدواژه های انگلیسی شامل "Iran
risk"
in energy "energy transition in Iran" "renewable energy governance in Iran" "renewable "renewable energy policy Iran" "feed-in tariff Iran" energy investment "grid "institutional
renewable energy financing public-private partnership renewable energy" wind energy Iran solar energy Iran integration renewable energy" "sustainable energy transition" barriers renewable energy
۳-۴ معیارهای ورود و خروج منابع
منابعی وارد تحلیل شدند که دست کم یکی از معیارهای زیر را داشته باشند تمرکز مستقیم بر انرژی های تجدیدپذیر در ایران تمرکز بر حکمرانی سیاست گذاری تنظیم گری یا نهادهای انرژی تحلیل موانع اقتصادی مالی یا سرمایه گذاری در انرژیهای تجدیدپذیر؛ پرداختن به زیرساخت شبکه ذخیره سازی اتصال به شبکه یا مدیریت بار بررسی تجربه های تطبیقی کشورهای موفق

ارائه داده
معتبر درباره روند جهانی انرژی های تجدیدپذیر سرمایه گذاری ظرفیت نصب شده یا
گذار انرژی و ارتباط با توسعه پایدار امنیت انرژی اشتغال سبز یا پذیرش اجتماعی
در مقابل منابع فاقد مشخصات کتاب شناختی معتبر مطالب تبلیغاتی یا خبری بدون تحلیل، منابع تکراری منابع فاقد ارتباط مستقیم با موضوع و منابعی که صرفاً به توصیف فنی یک فناوری بدون ارتباط با مدیریت سیاست گذاری یا توسعه ایران پرداخته بودند، از تحلیل کنـار
گذاشته شدند.

۳-۵ روش تحلیل منابع

پس از گردآوری منابع محتوای آنها با رویکرد تحلیل مضمون بررسی شد. در مرحله نخست مفاهیم پرتکرار و گزاره های کلیدی استخراج شدند؛ از جمله ریسک سرمایه گذاری، ضعف ثبـات سیاستی، محدودیت ،شبکه نوسان نرخ ارز عدم هماهنگی نهادی ضعف مشارکت اجتماعی، نیاز به ذخیره سازی مشوقهای ،مالیاتی قرارداد خرید ،برق نقشه راه ملی و بازار برق سبز در مرحله دوم این مفاهیم در چند محور اصلی دسته بندی شدند موانع نهادی و حکمرانی، موانع اقتصادی و مالی، موانع فنی و زیر ساختی موانع قانونی و سیاستی موانع اجتماعی و فرهنگی، و موانع زیست محیطی و مکانیابی در مرحله سوم روابط میان این محورها برای طراحی مدل مفهومی مقاله تحلیل شد.


. مبانی نظری و مفهومی انرژیهای تجدیدپذیر ۴

انرژی های تجدیدپذیر به منابعی گفته میشود که در مقیاس زمانی انسانی قابلیت تجدید طبیعی دارند و برخلاف سوختهای فسیلی با مصرف آنها ذخیره منبع به صورت برگشت ناپذیر کاهش نمی یابد انرژی خورشیدی انرژی ،بادی انرژی زیست توده انرژی زمین گرمایی، برق آبی کوچک و انرژی امواج و جزر و مد از مهمترین گونه های انرژی تجدیدپذیر محسوب میشوند این منابع می توانند در تولید برق گرمایش سرمایش حمل و نقل کشاورزی، صنعت و تأمین انرژی مناطق دور افتاده استفاده شوند.
انرژی خورشیدی به دلیل گستردگی ،جغرافیایی کاهش هزینه ،تجهیزات، امکان نصب در مقیاس های مختلف و قابلیت توسعه در نیروگاه های بزرگ یا سامانه های پشت بامی یکی از مهم ترین منابع تجدیدپذیر در جهان است. انرژی بادی نیز در مناطق دارای سرعت باد مناسب، ظرفیت بالایی برای تولید برق پاک دارد زیست توده می تواند از پسماندهای شهری، کشاورزی،

دامی و صنعتی برای تولید برق حرارت یا سوخت زیستی استفاده کند. انرژی زمین گرمایی در مناطق دارای فعالیت زمین ساختی و گرادیان حرارتی مناسب هم برای تولید برق و هم برای گرمایش مستقیم کاربرد دارد برق آبی ،کوچک بر خلاف سدسازی ،بزرگ می تواند با اثرات زیست محیطی محدودتر و در مقیاس محلی به تولید برق کمک کند.
مزیت انرژیهای تجدیدپذیر تنها در کاهش انتشار آلاینده ها خلاصه نمی شود. این انرژی ها می توانند امنیت انرژی را تقویت ،کنند وابستگی به سوختهای فسیلی را کاهش دهند، هزینه های سلامت ناشی از آلودگی هوا را کم کنند موجب شکل گیری صنایع جدید شوند، اشتغال تخصصی ایجاد کنند و تاب آوری شبکه برق را افزایش دهند [ ] . (٢٠٢٤ IRENA)
از منظر نظری توسعه انرژیهای تجدیدپذیر را میتوان با سه رویکرد تحلیل کرد. رویکرد نخست رویکرد فنی - اقتصادی است که بر هزینه تولید بازده فناوری اتصال به شبکه ذخیره سازی و قابلیت اطمینان تمرکز دارد. رویکرد دوم رویکرد سیاست گذاری عمومی است که نقش دولت قوانین، تعرفه ها، یارانه ها مشوقها قراردادهای خرید برق و نهادهای تنظیم گر را بررسی می کند. رویکرد سوم رویکرد حکمرانی گذار است که توسعه تجدیدپذیرها را به عنوان یک تحول نهادی، اجتماعی و فناورانه میبیند در این رویکرد سیاست ،پایدار اعتماد ،نهادی مشارکت ذینفعان، انسجام میان دستگاهها، سرمایه اجتماعی و مدلهای کسب و کار اهمیت محوری دارد
(Aghlimoghadam, Y.Yo; Pasandideh & Heidari, Y. YE).
در ایران، تحلیل توسعه تجدیدپذیرها بدون توجه به حکمرانی انرژی ناقص خواهـد بـود. صنعت برق و انرژی کشور ساختاری نسبتاً متمرکز دولتی و یارانه ای دارد در چنین ساختاری، تصمیم سرمایه گذار خصوصی فقط به تابش خورشید یا سرعت باد وابسته نیست، بلکـه بـه ثبـات قرارداد، امکان بازگشت سرمایه قابلیت تبدیل درآمد ریالی به هزینه های ارزی اعتماد به پرداخت های دولت، دسترسی به تجهیزات مقررات اتصال به شبکه و پیش بینی پذیری سیاستی نیز بستگی
دارد.
توضیح در ادبیات IRENA گذار انرژی فقط به معنای جایگزینی یک منبع انرژی با منبع دیگر نیست بلکه مجموعه ای از توسعه تجدیدپذیرها بهرهوری ،انرژی برقی سازی توسعه ،شبکه ذخیرسازی نوآوری فناورانه و اصلاح نهادهای بازار انرژی است

۵ . وضعیت انرژی در ایران
ساختار انرژی ایران به طور تاریخی بر نفت و گاز طبیعی متکی بوده است این وابستگی در برخی دوره ها مزیت اقتصادی و ژئوپلیتیکی ایجاد کرده اما در بلندمدت موجب شکل گیری مصرف انرژی بالا، شدت انرژی زیاد وابستگی نیروگاهها به سوختهای فسیلی و تأخیر در توسعه منابع جایگزین شده است گزارشهای بین المللی نشان میدهد که سهم انرژیهای تجدیدپذیر در عرضه کل انرژی ایران همچنان محدود است و گاز طبیعی و نفت ستون اصلی سید انرژی کشور را تشکیل میدهند. (۲۰۲۵ RENA
وابستگی به سوخت فسیلی در ایران فقط یک مسئله تولید نیست بلکه یک مسئله مدیریتی و نهادی است. قیمت گذاری یارانه ای ،انرژی مصرف را از واقعیت هزینهای آن جدا کرده و انگیزه بهینه سازی مصرف را کاهش داده .است در چنین شرایطی انرژی ارزان می تواند به مصرف غیر کارآمد، فرسودگی ،تجهیزات، ضعف سرمایه گذاری در بهره وری و کاهش جذابیت اقتصادی تجدیدپذیرها منجر شود (۲۲) .Hasheminejad et al نیز در تحلیل سیاست انرژی ایران بر این نکته تأکید میکنند که اتکای سنگین به سوختهای فسیلی و شدت بالای مصرف انرژی کشور را با چالشهای ،اقتصادی زیست محیطی و اجتماعی روبه رو کرده است.
ناترازی برق و سوخت در سالهای اخیر نیز اهمیت موضوع را دوچندان کرده است. افزایش مصرف برق در دوره های اوج بار محدودیت سوخت رسانی به نیروگاهها رشد تقاضای صنعتی و خانگی و کاهش بهره وری بخشی از زیرساختها، ضرورت تنوع بخشی به منابع انرژی را برجسته کرده است. انرژیهای تجدیدپذیر به ویژه ،خورشیدی میتوانند در زمان اوج مصرف تابستانی نقش پشتیبان داشته باشند؛ زیرا تولید خورشیدی در بسیاری از مناطق کشور با دوره های افزایش مصرف ناشی از سرمایش هم پوشانی نسبی دارد.
از منظر مدیریتی وضعیت فعلی انرژی در ایران نشان میدهد که سیاست توسعه تجدیدپذیرها نباید صرفاً به عنوان افزودن چند نیروگاه جدید تعریف شود. مسئله اصلی، بازطراحی بخشی از حکمرانی انرژی است به بیان دقیق تر باید همزمان درباره اصلاح قیمت گذاری قراردادهای خرید برق بازار برق سبز مشارکت صنایع توسعه نیروگاههای پشت بامی تقویت شبکه، جذب سرمایه
بخش خصوصی و توسعه فناوری داخلی تصمیم گیری شود.

۶ . ظرفیتهای اصلی کشور در حوزه انرژیهای تجدیدپذیر
ایران از نظر جغرافیایی در کمربند مناسبی برای بهره برداری از انرژی خورشیدی قرار دارد. بسیاری از مناطق مرکزی شرقی و جنوبی کشور دارای تابش ،مناسب روزهای آفتابی فراوان و زمینهای وسیع قابل استفاده برای نیروگاههای خورشیدی هستند استانهایی مانند یزد، کرمان، سمنان، اصفهان، خراسان جنوبی فارس و مرکزی از جمله مناطق دارای ظرفیت بالا برای توسعه خورشیدی محسوب میشوند علاوه بر نیروگاههای بزرگ مقیاس سامانه های خورشیدی پشت بامی در ساختمانهای مسکونی ،تجاری صنعتی اداری و کشاورزی میتوانند بخشی از بار شبکه را کاهش دهند و مفهوم مصرف کننده - تولید کننده را در بازار برق ایران تقویت کنند.
انرژی بادی نیز در برخی مناطق کشور ظرفیت قابل توجهی دارد. مناطقی مانند منجیل، رودبار بینالود، سیستان ،خواف ،قزوین آذربایجان شرقی و برخی کریدورهای بادخیز شرق و شمال غرب کشور برای توسعه نیروگاههای بادی مناسب.اند مزیت انرژی بادی آن است که می تواند در برخی ساعات و فصلها مکمل انرژی خورشیدی باشد با این حال توسعه بادی به ارزیابی دقیق تر منابع باد، مطالعات محیط زیستی زیرساخت ،انتقال دسترسی به توربینهای استاندارد و مدل مالی پایدار نیاز دارد.
زیست توده در ایران از دو جهت اهمیت دارد نخست به عنوان منبع انرژی و دوم به عنوان ابزار مدیریت پسماند پسماندهای شهری در کلان شهرها فضولات دامی پسماندهای کشاورزی بقایای صنایع غذایی و فاضلاب میتوانند برای تولید بیوگاز برق یا حرارت استفاده شوند. این حوزه برای شهرداریها دهیاریها دامداریها و صنایع غذایی فرصت مدیریتی مهمی ایجاد می کند؛ زیرا
همزمان با تولید انرژی میتواند بخشی از بحران پسماند و آلودگی محلی را کاهش دهد.
زمین گرمایی، به ویژه در مناطقی مانند سیلان و مشگین شهر از ظرفیتهای شناخته شده ایران است. توسعه زمین گرمایی برخلاف خورشیدی و بادی معمولاً به مطالعات اکتشافی، سرمایه گذاری اولیه بیشتر تخصص حفاری و مدیریت ریسک زمین شناسی نیاز دارد؛ اما در صورت بهره برداری ،موفق میتواند تولید پایدارتر و کمتر وابسته به شرایط آب و هوایی ارائه دهد. برق آبی کوچک نیز در برخی رودخانه ها کانالهای آبیاری شبکه های انتقال آب و مناطق روستایی قابل استفاده است مشروط بر آنکه آثار زیست محیطی و حقابه ها به درستی مدیریت
شوند.
ظرفیت مهم دیگر توسعه انرژیهای تجدیدپذیر در مناطق روستایی و دور افتاده است. در مناطقی که اتصال به شبکه پرهزینه است با کیفیت برق رسانی پایین است سامانه های خورشیدی کوچک میکروگریدها و ترکیب خورشیدی - باتری میتوانند عدالت انرژی و تاب آوری محلی را افزایش

دهند. این موضوع از منظر توسعه منطقه ای اهمیت دارد؛ زیرا انرژی پاک میتواند با اشتغال
محلی خدمات کشاورزی ،گردشگری صنایع کوچک و کاهش مهاجرت روستایی پیوند بخورد.
۷ فرصتهای توسعه انرژیهای تجدیدپذیر در ایران
نخستین فرصت ایران شرایط اقلیمی مناسب است تنوع جغرافیایی کشور باعث شده است که ترکیبی از منابع خورشیدی ،بادی ،زیست توده زمین گرمایی و برق آبی کوچک در دسترس باشد. این تنوع میتواند به طراحی پورتفوی انرژی کمک کند؛ یعنی سیاست گذار به جای اتکا به یک منبع ترکیبی از فناوریها را متناسب با مزیت هر منطقه توسعه دهد.
و
IRENA
دومین فرصت کاهش هزینه جهانی فناوریهای تجدیدپذیر است. گزارشهای IEA نشان میدهند که انرژی خورشیدی و بادی از نظر اقتصادی به منابع بسیار رقابتی تبدیل شده اند
و بخش بزرگی از ظرفیت افزایی جهانی برق از این دو منبع تأمین می شود [۱] .
سومین فرصت، امکان کاهش مصرف سوختهای فسیلی در نیروگاهها .است هر واحد برق تولیدی از انرژی تجدیدپذیر میتواند بخشی از مصرف گاز یا سوخت مایع در نیروگاه های حرارتی را کاهش دهد. این موضوع در ایران اهمیت ویژه ای دارد؛ زیرا سوخت صرفه جویی شده می تواند در بخشهای دارای ارزش افزوده بالاتر استفاده شود یا از فشار بر شبکه تأمین سوخت در دوره های اوج مصرف بکاهد.
چهارمین فرصت ایجاد اشتغال و توسعه صنعتی .است توسعه انرژیهای تجدیدپذیر به زنجیره ای از فعالیتها نیاز دارد مطالعات امکان سنجی طراحی تأمین ،تجهیزات، نصب، راه اندازی، بهره برداری، تعمیرات و نگهداری پایش عملکرد مدیریت ،مالی ،بیمه آموزش و خدمات مشاوره ای بنابراین توسعه این حوزه میتواند بازار کار جدیدی برای مهندسان، تکنسینها، شرکتهای دانش بنیان پیمانکاران و سرمایه گذاران ایجاد کند.
پنجمین فرصت توسعه بازار برق سبز و مشارکت صنایع است. صنایع بزرگ که با محدودیت تأمین برق با الزامات زیست محیطی روبه رو هستند میتوانند با سرمایه گذاری در نیروگاه های تجدیدپذیر یا خرید برق ،سبز هم امنیت انرژی خود را تقویت کنند و هم تصویر مسئولیت
(IEA, 2024; IRENA, 2026) "
توضیح رقابتی شدن خورشیدی و بادی فقط به معنای ارزان تر شدن پنل یا توربین نیست؛ بلکه شامل بلوغ زنجیره تأمین، کاهش هزینه سرمایه افزایش بهرهوری ،تجهیزات استانداردسازی قراردادها رشد تجربه اجرایی و شکل گیری بازارهای مالی تخصصی نیز میشود
۱۱

اجتماعی و زیست محیطی خود را ارتقا دهند اگر این بازار با مقررات ،شفاف قراردادهای قابل اتکا و سازوکار تضمین پرداخت همراه شود میتواند به یکی از موتورهای تأمین مالی تجدیدپذیرها
تبدیل شود.
ششمین فرصت امکان مشارکت عمومی و توسعه نیروگاههای کوچک مقیاس است. سامانه های خورشیدی پشت بامی نیروگاههای انشعابی سامانه های کشاورزی و میکروگریدهای روستایی می توانند مردم را از مصرف کننده منفعل به بازیگر فعال بازار انرژی تبدیل کنند. این موضوع از منظر حکمرانی اهمیت دارد زیرا مشارکت اجتماعی اعتماد عمومی و تاب آوری شبکه را هم زمان تقویت می کند.
۸ . چالشها و موانع توسعه انرژیهای تجدیدپذیر در ایران
۸-۱ موانع اقتصادی و مالی
یکی از مهم ترین موانع توسعه تجدیدپذیرها در ایران ریسک سرمایه گذاری است. پروژه های تجدیدپذیر معمولاً سرمایه بر هستند و بخش زیادی از هزینه آنها در ابتدای پروژه انجام می شود. بنابراین سرمایه گذار پیش از ورود به پروژه باید درباره نرخ بازگشت سرمایه ثبات قرارداد، قیمت خرید برق هزینه تأمین تجهیزات نرخ ارز امکان تأمین مالی و ریسک پرداخت اطمینان نسبی داشته باشد. در ،ایران نوسانات ارزی محدودیتهای ناشی از تحریم دشواری انتقال فناوری و تأمین تجهیزات و ابهام در جریان درآمدی پروژه ها ریسک سرمایه گذاری را افزایش داده است.
مطالعه پسندیده و حیدری (۲۰۲۴) نشان میدهد که عواملی مانند افزایش نرخ ارز، تحریم کاهش سرمایه گذاری خارجی وضعیت مالی وزارت نیرو فضای یارانهای صنعت برق و ذهنیت سیاست گذاران مبتنی بر بخش فسیلی از شرایط مداخله گر در کندی توسعه تجدیدپذیرها هستند. توضیح اهمیت این یافته در آن است که مانع توسعه تجدیدپذیرها را صرفاً گران بودن فناوری نمی داند بلکه آن را در بستر اقتصاد سیاسی صنعت برق و ساختار تصمیم گیری انرژی توضیح می دهد.
در سطح بین المللی نیز (۲۰۲۳) UNCTAD نشان میدهد که کشورهای در حال توسعه برای جذب سرمایه در انرژیهای تجدیدپذیر با موانعی مانند نبود پروژه های بانکی پذیر، ریسک سیاسی، ضعف چارچوب حمایتی و محدودیت شبکه و ذخیره سازی روبه رو هستند. این یافته برای ایران
۱۲

نیز قابل تأمل است زیرا در نبود مدلهای مالی قابل پیش بینی حتی وجو نتی وجود ظرفیت طبیعی بالا
برای جذب سرمایه کافی نیست.
۸-۲ موانع فنی و زیر ساختی
انرژی خورشیدی و بادی ماهیت متغیر دارند تولید خورشیدی به ساعات تابش و تولیـد بـادی بـه شرایط باد وابسته است ،بنابراین افزایش سهم این منابع در شبکه برق نیازمند توسعه زیر ساختهای انعطاف پذیر ذخیره سازی مدیریت ،بار پیش بینی ،تولید شبکه هوشمند و تقویت خطوط انتقال است. اگر توسعه نیروگاه های تجدیدپذیر از توسعه شبکه سریع تر باشد، اتصال پروژه ها به شبکه با تأخیر مواجه میشود یا بخشی از تولید به دلیل محدودیت شبکه هدر میرود.
(٢٠٢٤) IEAتأکید میکند که سرمایه گذاری در شبکه و اتصال پروژهها به شبکه به یکی از گلوگاه های اصلی توسعه تجدیدپذیرها در جهان تبدیل شده است. [1]
در ایران نیز فرسودگی بخشی از زیرساختهای انتقال و توزیع محدودیت ظرفیت اتصال در برخی مناطق مستعد، کمبود سامانه های ذخیره سازی و ضعف دیجیتالی سازی شبکه، از موانع مهم توسعه تجدیدپذیرهاست. اگر نیروگاه خورشیدی در منطقه ای با تابش بالا احداث شود اما شبکه توان جذب برق آن را نداشته باشد مزیت طبیعی به مزیت اقتصادی تبدیل نخواهد شد.
۸-۳ موانع نهادی و مدیریتی
توسعه انرژی های تجدیدپذیر به هماهنگی میان وزارت نیرو ،ساتبا توانیر، شرکت های برق منطقه ای سازمان برنامه و بودجه بانک مرکزی صندوق توسعه ملی، سازمان حفاظت محیط زیست، وزارت صمت، گمرک، نهادهای ،مالی شهرداریها و بخش خصوصی نیاز دارد. تعدد بازیگران اگر با تقسیم کار شفاف و پنجره واحد همراه نباشد میتواند فرآیند سرمایه گذاری را کند و پرهزینه کند.
(۲۰۲۵) Aghlimoghadam در تحلیل نهادی گذار انرژی در ایران نشان میدهد که ضعف اعتبار سیاستی نبود مدلهای کسب و کار انعطاف پذیر و کمرنگ بودن ارزش پایداری در میان برخی سیاست گذاران از موانع مهم مشارکت بازیگران در توسعه تجدیدپذیرهاست. [۱۰]
توضیح در اینجا شبکه فقط به معنای سیم و پست برق نیست بلکه شامل مدیریت هوشمند ،بار ظرفیت انتقال پیشبینی تولید، ذخیرسازی، مقررات اتصال بازار خدمات جانبی و آمادگی بهرهبردار شبکه برای پذیرش منابع متغیر است.
۱۰
١٠ توضیح ضعف اعتبار سیاستی یعنی سرمایه گذار مصرف کننده و پیمانکار اطمینان ندارند که وعده ها تعرفه ها قراردادها و حمایت های اعلام شده در طول عمر پروژه پایدار بماند. در چنین شرایطی حتی سیاست خوب نیز ممکن است به دلیل بی اعتمادی اجرا نشود.
۱۳

۸-۴ موانع قانونی و سیاست گذاری
سیاست های حمایتی ناپایدار تغییر پذیری ،مقررات ابهام در قراردادهای خرید برق، ضعف مشوق های مالیاتی نبود تضمین کافی برای پرداختها و طولانی بودن فرآیند صدور مجوز از موانع قانونی و سیاستی توسعه تجدیدپذیرهاست در بسیاری از کشورها قراردادهای بلندمدت خرید برق مزایده های ،رقابتی معافیتهای ،مالیاتی تعرفه های تشویقی گواهی های انرژی پاک و بازار برق سبز برای کاهش ریسک سرمایه گذاری استفاده شده اند اما اگر این ابزارها در عمل با تأخیر ابهام یا تغییر مکرر مواجه شوند اثر حمایتی خود را از دست میدهند.
تجربه جهانی نشان میدهد که ثبات سیاستی از خود مقدار حمایت مهمتر است. سرمایه گذار ممکن است با تعرفه متوسط اما پایدار وارد پروژه شود اما در برابر تعرفه جذاب ولی غیر قابل پیش بینی مقاومت کند. از این منظر حکمرانی ،قرارداد شفافیت پرداخت و اعتبار نهاد خریدار برق از عوامل تعیین کننده در توسعه بازار تجدیدپذیرها هستند.
۸-۵ موانع اجتماعی و فرهنگی
پذیرش اجتماعی انرژی های تجدیدپذیر در ایران هنوز به سطح مطلوب نرسیده است. بسیاری از شهروندان با مزایا ،هزینه ها مدلهای درآمدی و الزامات نگهداری سامانه های خورشیدی آشنا نیستند. از سوی دیگر قیمت یارانه ای برق، انگیزه اقتصادی خانوارها برای سرمایه گذاری در سامانه های خورشیدی را کاهش میدهد در چنین شرایطی توسعه نیروگاه های پشت بامی و کوچک مقیاس بدون آموزش عمومی تسهیلات مالی ضمانت خرید و اعتمادسازی نهادی دشوار
خواهد بود.
اعتماد عمومی نیز نقش مهمی دارد. اگر مردم نسبت به پرداختها، کیفیت تجهیزات، خدمات پس از فروش مجوزها و پایداری سیاستها اعتماد نداشته باشند مشارکت آنها محدود میشود. بنابراین، توسعه تجدیدپذیرها نیازمند سیاست ارتباطی و آموزشی است نه فقط سیاست فنی و
مالی
۸-۶ موانع زیست محیطی و مکانیابی
اگرچه انرژیهای تجدیدپذیر نسبت به سوختهای فسیلی آلودگی کمتری دارنــد، امـــا احــداث پروژه های بزرگ بدون ارزیابی محیط زیستی میتواند با تعارض کاربری ،زمین تخریب زیستگاه ها، اثر بر تنوع زیستی مصرف آب در برخی فناوریها یا مخالفت جوامع محلی همراه شود. بنابراین،
١٤

توسعه تجدیدپذیرها باید با مکانیابی علمی ارزیابی اثرات زیست محیطی مشارکت محلی و رعایت
ملاحظات منابع طبیعی انجام شود.
۹ جدول دسته بندی موانع توسعه انرژیهای تجدیدپذیر در ایران
جدول ۱ دسته بندی مدیریتی موانع توسعه انرژیهای تجدیدپذیر در ایران
راهکار پیشنهادی
پیامد مدیریتی
مؤلفه های اصلی
دسته مانع
ایجاد چارچوب حکمرانی یکپارچه، پنجره کندی تصمیم گیری افزایش هزینه تعدد نهادهای تصمیم گیر نبود فرماندهی واحد موانع نهادی و واحد سرمایه گذاری، تقسیم کار نهادی و مبادله ابهام مسئولیت، کاهش اعتماد ضعف هماهنگی میان وزارت نیرو ساتبا، توانیر حکمرانی نظام پایش پروژه ها نهادهای مالی سازمان محیط زیست و بخش
سرمایه گذار
خصوصی
تثبیت سیاستهای حمایتی، تدوین افزایش ریسک سیاستی، کاهش تمایل تغییر پذیری ،مقررات ابهام در قراردادهای خرید موانع سیاستی و قراردادهای استاندارد، ضمانت پرداخت بخش خصوصی تأخیر در اجرای تضمینی، ضعف ضمانت اجرا ناکافی بودن قانونی مشوقهای مالیاتی و مقررات شفاف اتصال
به شبکه طراحی اوراق ،سبز، صندوق پروژه
پروژه ها
مشوق های مالیاتی و تعرفه ای
کاهش جذابیت سرمایه گذاری افزایش هزینه اولیه بالا نرخ ارز دشواری تأمین مالی موانع اقتصادی و ضمانت نامه اعتباری مشارکت عمومی - دوره بازگشت سرمایه کاهش ورود ریسک بازگشت سرمایه محدودیت سرمایه گذاری مالی خصوصی، تعدیل قراردادی متناسب با تورم و نرخ ارز
سرمایه گذار حرفه ای
خارجی، وضعیت مالی خریدار برق
توسعه شبکه هوشمند، ذخیره سازی، کاهش قابلیت جذب انرژی تجدید پذیر محدودیت شبکه انتقال و توزیع، ناپایداری تولید موانع فنی و مدیریت بار کنتورهای هوشمند بازار محدودیت اتصال پروژه ها اتلاف تولید خورشیدی و بادی کمبود ذخیره سازی، فرسودگی زیر ساختی خدمات جانبی و برنامه ریزی مکانی پروژه ها و افت کیفیت برق بخشی از شبکه، ضعف پیش بینی تولید افزایش هزینه پروژه کاهش قابلیت وابستگی به تجهیزات ،وارداتی، محدودیت انتقال موانع فناوری و ،اطمینان افزایش ریسک بهره برداری فناوری نبود استانداردهای فراگیر ،کیفیت ضعف خدمات پس از فروش در برخی پروژه ها
حمایت از شرکتهای دانش بنیان بومی سازی هدفمند استانداردسازی تجهیزات رتبه بندی پیمانکاران و توسعه مراکز آزمون کیفیت
زنجیره تأمین
آموزش عمومی کمپین های آگاهی بخشی کاهش پذیرش اجتماعی کندی توسعه آگاهی پایین عمومی ضعف فرهنگ مصرف بهینه موانع اجتماعی و مدل مصرف کننده - تولید کننده، تسهیلات نیروگاههای کوچک مقیاس، مقاومت مشارکت محدود ،مردم بی اعتمادی به پرداختها و فرهنگی محلی یا بی تفاوتی مصرف کنندگان قراردادها، ناآشنایی با مدلهای درآمدی خورشیدی
خانگی و شفافیت پرداختها
مکانیابی ،علمی ارزیابی اثرات زیست محیطی، مشارکت جوامع محلی رعایت حقابه ها و طراحی جبران اجتماعی توسعه بورس انرژی سبز قراردادهای دوجانبه مشارکت صنایع گواهی انرژی پاک و مدلهای اجاره لیزینگ و تأمین مالی جمعی
ایجاد سامانه داده باز داشبورد ملی
پشت بامی
تأخیر پروژه افزایش هزینه اجتماعی تعارض با کاربری زمین، محدودیت منابع آب، اثر
کاهش مشروعیت محلی
مواقع
بر زیستگاهها، ضعف ارزیابی اثرات محیط زیستی زیست محیطی و
مخالفت جوامع محلی
مکانیابی
وابستگی بیش از حد به دولت نبود بازار برق سبز ،بالغ ضعف قراردادهای دوجانبه موانع بازار و مدل محدودیت منابع مالی کاهش محدودیت مشارکت صنایع نبود مدلهای درآمدی کسب و کار
رقابت پذیری
تصمیم گیری غیر شفاف، دشواری تجدیدپذیرها، انتشار منظم آمار و گزارش ارزیابی پروژه ها کاهش اعتماد عملکرد نیروگاهها
ذی نفعان
متنوع
نبود داده باز درباره ظرفیت تولید پرداختها عملکرد پروژه ها و نقشه ظرفیت منطقه ای
موانع داده و شفافیت
موانع سرمایه انسانی
طراحی دوره های تخصصی همکاری افزایش خطای اجرایی کاهش کیفیت کمبود نیروی متخصص در طراحی، نصب دانشگاه و صنعت گواهی صلاحیت حرفه ای پروژه وابستگی به پیمانکاران محدود بهره برداری ،نگهداری، مدیریت مالی و حقوقی و آموزش تکنسینهای محلی
پروژه ها
این جدول نشان میدهد که موانع توسعه انرژیهای تجدیدپذیر در ایران مستقل از یکدیگر نیستند، بلکه به صورت شبکه ای عمل میکنند. برای مثال ناپایداری سیاستی ریسک
۱۵

سرمایه گذاری را افزایش میدهد؛ ریسک سرمایه گذاری موجب کاهش ورود بخش خصوصی می شود کاهش سرمایه گذاری توسعه شبکه و فناوری را کند میکند و ضعف زیرساخت، بازده پروژه ها را کاهش میدهد ،بنابراین مداخله سیاستی باید همزمان و بسته ای باشد، نه جزیره ای و
تک بعدی
۱۰ . تجربه های تطبیقی
تجربه کشورهای موفق نشان میدهد که توسعه انرژیهای تجدیدپذیر به ترکیبی از سیاست پایدار، کاهش هزینه سرمایه اصلاح ،مقررات مشارکت بخش خصوصی توسعه شبکه و پذیرش اجتماعی نیاز دارد چین با ترکیب سیاست ،صنعتی، حمایت از تولید داخلی توسعه بازار بزرگ داخلی و سرمایه گذاری گسترده در خورشیدی و بادی به بازیگر اصلی انرژی های تجدیدپذیر جهان تبدیل شده است (٢٠٢٤) IEA نشان میدهد که بخش بزرگی از رشد ظرفیت جهانی تجدیدپذیرها تحت تأثیر سیاستهای صنعتی مقیاس بازار و توسعه سریع فناوری های خورشیدی و بادی در چین قرار دارد.
اتحادیه اروپا تجربه دیگری ارائه میدهد در اروپا امنیت انرژی پس از بحران گاز کاهش وابستگی به واردات سوخت توسعه بازار برق سیاستهای اقلیمی و مشوقهای سرمایه گذاری، همگی به رشد تجدیدپذیرها کمک کرده اند تجربه اروپا نشان میدهد که انرژی های تجدیدپذیر علاوه بر کاهش انتشار ابزار راهبردی برای امنیت انرژی و کاهش آسیب پذیری ژئوپلیتیکی
هستند.
هند نیز نمونه مهمی برای ایران است؛ زیرا مانند ایران با رشد تقاضای برق نیاز به توسعه صنعتی و ضرورت تأمین برق پایدار روبه رو است توسعه مزایده های خورشیدی حمایت از تولید داخلی، برنامههای خورشیدی پشت بامی و تقویت شرکتهای توزیع از جمله محورهای سیاستی هند بوده است. درس مهم هند برای ایران آن است که توسعه تجدیدپذیرها باید همزمان در دو سطح نیروگاه های بزرگ و سامانه های کوچک مقیاس دنبال شود.
از تجربه های تطبیقی میتوان چند درس برای ایران استخراج کرد نخست هدف گذاری ظرفیت بدون اصلاح شبکه و بازار کافی نیست؛ دوم سرمایه گذار به ثبات سیاستی بیش از شعارهای حمایتی نیاز دارد؛ سوم حمایت از تولید داخلی باید با ،کیفیت استاندارد و رقابت پذیری همراه باشد؛ چهارم نیروگاه های کوچک مقیاس و پشت بامی میتوانند مشارکت اجتماعی را افزایش
١٦

دهنده پنجم توسعه تجدیدپذیرها زمانی موفق میشود که در برنامه توسعه صنعتی
مالی، سیاست ،شهری سیاست کشاورزی و سیاست محیط زیست ادغام شود.
۱۱ مدل مفهومی حکمرانی توسعه انرژیهای تجدیدپذیر در ایران
بر اساس مرور منابع و تحلیل موانع مدل مفهومی پیشنهادی مقاله بر این فرض استوار است که توسعه انرژی های تجدیدپذیر در ایران تابع یک رابطه خطی ساده نیست بلکه نتیجه تعامل میان پنج لایه اصلی است لایه حکمرانی و سیاست گذاری لایه اقتصادی و سرمایه گذاری، لایه فناوری و زیرساخت لایه اجتماعی و نهادی و لایه پیامدهای توسعه پایدار در این مدل، حکمرانی انرژی نقش متغیر پیشران و تنظیم کننده را دارد؛ زیرا کیفیت تصمیم گیری ثبات سیاستی، شفافیت مقررات و هماهنگی نهادی بر همه لایههای دیگر اثر می گذارد.
۱۱-۱ لایه حکمرانی و سیاست گذاری
این لایه شامل ثبات قوانین هماهنگی نهادی کیفیت تنظیم گری اعتبار قراردادها، نظام پایش شفافیت داده و وجود نقشه راه ملی است. اگر این لایه ضعیف باشد، حتی وجود ظرفیت خورشیدی و بادی مناسب نیز به توسعه پایدار منجر نمیشود حکمرانی ضعیف باعث افزایش ریسک سیاستی، بی اعتمادی سرمایه گذار کندی صدور مجوز و کاهش قابلیت پیش بینی پروژه ها
می شود.
۱۱-۲ لایه اقتصادی و سرمایه گذاری
این لایه شامل نرخ بازگشت سرمایه هزینه سرمایه ریسک نرخ ارز ابزارهای مالی امکان جذب سرمایه داخلی و خارجی قرارداد خرید برق ضمانت پرداخت و مشارکت عمومی - خصوصی است. در مدل پیشنهادی سرمایه گذاری زمانی فعال میشود که ریسکهای اقتصادی و سیاستی به سطح قابل قبول کاهش یابد. به بیان دیگر سرمایه گذار به همـان انـدازه کـه بـه تابش خورشید یا سرعت باد توجه دارد به ثبات قرارداد اعتبار خریدار برق و امکان بازگشت سرمایه نیز توجه می کند.
۱۷

۱۱-۳ لایه فناوری و زیرساخت
این لایه شامل توان ،شبکه اتصال نیروگاه ها ذخیره سازی ،انرژی شبکه هوشمند، کیفیـت تجهیزات ظرفیت تولید داخلی خدمات بهره برداری و نگهداری و سامانه های پایش است. در مدل پیشنهادی، فناوری و زیر ساخت نقش متغیر میانجی را دارد؛ یعنی سیاست و سرمایه گذاری زمانی به ظرفیت واقعی تبدیل می شود که شبکه و فناوری توان جذب انتقال و مدیریت انرژی تجدیدپذیر را داشته باشند.
۱۱-۴ لایه اجتماعی و مشارکتی
این لایه شامل پذیرش ،اجتماعی آگاهی عمومی مشارکت جوامع محلی اعتماد نهادی، فرهنگ مصرف بهینه، توسعه نیروگاه های پشت بامی و نقش مصرف کننده - تولید کننده است. در ایران، این لایه برای توسعه پروژه های کوچک مقیاس سامانه های خانگی و مشارکت روستایی اهمیت ویژه ای دارد. هر اندازه مردم و جوامع محلی نسبت به منافع اقتصادی و زیست محیطی انرژی های تجدیدپذیر آگاه تر و نسبت به سازوکارهای پرداخت و پشتیبانی مطمئن تر باشند، احتمال مشارکت آنها بیشتر میشود.
۱۱-۵ لایه پیامدهای توسعه پایدار
این لایه شامل امنیت ،انرژی کاهش آلودگی هوا کاهش انتشار گازهای گلخانه ای اشتغال سبز توسعه فناوری داخلی کاهش مصرف سوخت فسیلی تاب آوری ،شبکه توسعه منطقه ای و ارتقای کیفیت زندگی است در مدل پیشنهادی این پیامدها زمانی حاصل میشوند که چهار لایه قبلی به صورت هماهنگ عمل کنند.
۱۸

۱۱-۶ نمایش. متنی مدل مفهومی پیشنهادی
حکمرانی و سیاست گذاری پایدار
↓
ثبات مقررات قراردادهای قابل اتکا پنجره واحد نقشه راه ملی، شفافیت داده
↓
کاهش ریسک سرمایه گذاری و فعال سازی منابع مالی
↓
سرمایه گذاری داخلی و خارجی مشارکت عمومی - خصوصی اوراق ،سبز صندوق پروژه، قرارداد
خرید برق
↓
توسعه فناوری شبکه و زیرساخت
↓
شبکه هوشمند، ذخیره سازی اتصال نیروگاهها بومی سازی تجهیزات، مدیریت بار
↓
افزایش پذیرش اجتماعی و مشارکت ذی نفعان
↓
نیروگاه های پشت بامی، مشارکت محلی، آموزش عمومی، اعتماد نهادی، مصرف کننده ـ
تولید کننده
پیامدهای توسعه پایدار
↓
امنیت ،انرژی کاهش آلودگی اشتغال سبز توسعه منطقه ای کاهش مصرف سوخت فسیلی
تاب آوری شبکه
۱۱-۷ . توضیح تحلیلی مدل
در این مدل حکمرانی انرژی نقطه آغاز فرایند است زیرا کیفیت حکمرانی تعیین می کند که آیا سرمایه گذار جامعه صنعت و نهادهای اجرایی نسبت به آینده پروژه اطمینان خواهند داشت یا خیر. اگر سیاستهای حمایتی ناپایدار باشد قراردادهای خرید برق شفاف نباشد، پرداخت ها با تأخیر انجـام شـود یـا فرایند صدور مجوز طولانی باشد هزینه سرمایه افزایش می یابد و پروژه ها از نظر اقتصادی جذابیت خود را از دست میدهند. در مقابل اگر دولت بتواند چارچوبی پایدار و قابل پیش بینی ایجاد ،کند سرمایه گذاری در انرژیهای تجدیدپذیر از یک فعالیت
شفاف
پرریسک به یک فرصت اقتصادی قابل برنامه ریزی تبدیل میشود
۱۹

از سوی دیگر، سرمایه گذاری بدون زیرساخت شبکه به نتیجه مطلوب نمیرسد. نیروگاه خورشیدی یا بادی زمانی ارزش اقتصادی دارد که برق تولیدی آن به موقع پایدار و با کمترین تلفات وارد شبکه شود. بنابراین توسعه ظرفیت تولید باید همزمان با توسعه شبکه ذخیره سازی و سامانه های مدیریت بار انجام شود به همین دلیل در مدل مفهومی فناوری و زیرساخت حلقه اتصال میان سیاست و پیامدهای واقعی توسعه هستند.
لایه اجتماعی نیز نقشی تعیین کننده دارد. در بسیاری از کشورها توسعه تجدیدپذیرها با مشارکت خانوارها کشاورزان شهرداریها صنایع کوچک و جوامع محلی سرعت گرفته است. در ایران نیز اگر مدل های مالی و اجرایی مناسب طراحی شود، سامانههای خورشیدی پشت بامی، نیروگاه های کوچک مقیاس روستایی و پروژه های مشارکتی میتوانند از سطح یک سیاست دولتی به سطح یک حرکت اجتماعی و اقتصادی تبدیل شوند این موضوع افزون بر کاهش فشار بر شبکه، موجب افزایش اعتماد عمومی توسعه عدالت انرژی و ارتقای تاب آوری محلی خواهد شد.
بر اساس این مدل گزاره مفهومی مقاله چنین است:
توسعه پایدار انرژیهای تجدیدپذیر در ایران زمانی محقق میشود که حکمرانی پایدار و هماهنگ، ریسک سرمایه گذاری را کاهش دهد؛ کاهش ریسک منابع مالی و مشارکت بخش خصوصی را فعال کند؛ سرمایه گذاری توسعه فناوری و شبکه را تقویت کند؛ و توسعه زیرساخت همراه با پذیرش ،اجتماعی به پیامدهای ،اقتصادی، زیست محیطی و اجتماعی پایدار منجر شود.
۱۲ راهکارهای مدیریتی و سیاستی
۱۲-۱ اصلاح حکمرانی و ایجاد چارچوب نهادی یکپارچه
نخستین راهکار ایجاد سازوکار حکمرانی یکپارچه برای توسعه تجدیدپذیرهاست. این سازوکار باید نقش هر دستگاه را مشخص کند فرآیند صدور مجوز را کوتاه کند تعارض نهادی را کاهش دهد و نظام پایش پروژه ها را شفاف سازد. ایجاد پنجره واحد سرمایه گذاری انرژی های تجدیدپذیر
می تواند بخشی از بروکراسی را کاهش دهد و مسیر سرمایه گذار را روشن کند.

۱۲-۲ تثبیت قراردادهای خرید برق و کاهش ریسک سرمایه گذاری
قراردادهای خرید برق باید از نظر ،مدت قیمت سازوکار تعدیل ضمانت پرداخت، امکان انتقال حقوق قراردادی و حل اختلاف شفاف باشند برای پروژه هایی که هزینه ارزی دارند، باید سازوکاری برای تعدیل بخشی از درآمد یا کاهش ریسک نرخ ارز طراحی شود. همچنین، استفاده از ابزارهایی مانند صندوق پروژه اوراق ،سبز، ضمانت نامههای دولتی بیمه ریسک سیاسی، مشارکت بانکها و تأمین مالی جمعی میتواند منابع جدیدی برای پروژه ها فراهم کند.
Muiz (۲۱) leta - Asin درباره مشارکت عمومی - خصوصی در کشورهای در حال توسعه نشان می دهند که کیفیت محیط نهادی و اقتصادی حمایت بانکهای توسعه ای و طراحی مناسب پروژه ها بر میزان مشارکت سرمایه گذاران خصوصی اثر گذار است بنابراین ایران نیز برای جذب سرمایه خصوصی باید پروژه ها را از نظر ،حقوقی مالی و فنی «بانکی پذیر» کند.
۱۲-۳ . توسعه شبکه ذخیره سازی و مدیریت بار
۱۱
توسعه تجدیدپذیرها بدون تقویت شبکه برق ممکن نیست لازم است برنامه توسعه تجدیدپذیرها با برنامه توسعه انتقال و توزیع برق سامانههای ذخیره ،ساز پاسخگویی ،بار کنتورهای هوشمند و بازار خدمات جانبی هماهنگ شود. ذخیره سازی به ویژه برای مناطق دارای سهم بالای خورشیدی اهمیت دارد زیرا میتواند بخشی از تولید روزانه را به ساعات اوج مصرف منتقل کند.
۱۲-۴ حمایت از فناوری داخلی و شرکتهای دانش بنیان
بومی سازی هوشمند تجهیزات کلیدی مانند سازه ،کابل ،تابلو اینورتر سامانه پایش، نرم افزار مدیریت انرژی خدمات بهره برداری و نگهداری و بخشی از زنجیره تولید پنل و توربین، می تواند وابستگی خارجی را کاهش دهد البته بومی سازی نباید به معنای محدود کردن رقابت یا کاهش کیفیت باشد. سیاست درست آن است که تولید داخلی با استاندارد گواهی کیفیت، انتقال فناوری و اتصال به بازار منطقه ای همراه شود.
۱۲-۵ توسعه بازار برق سبز و مشارکت صنایع
صنایع بزرگ میتوانند به یکی از موتورهای توسعه تجدیدپذیرها تبدیل شوند. الزام یا تشویق صنایع پر مصرف به تأمین بخشی از برق خود از منابع تجدیدپذیر خرید برق سبز در بورس انرژی
منظور از بانکی پذیر بودن آن است که پروژه از نظر جریان درآمد ضمانت پرداخت ریسک ،حقوقی مدل مالکیت، مجوزها، بیمه و امکان بازپرداخت تسهیلات برای بانک یا سرمایه گذار قابل ارزیابی و قابل تأمین مالی باشد
۲۱

دو
مشارکت در صندوق پروژه و احداث نیروگاه اختصاصی، میتواند فشار بر دولت را کاهش دهد. سرمایه بخش خصوصی را فعال کند.
۱۲-۶ گسترش نیروگاههای کوچک مقیاس و پشت بامی
نیروگاه های پشت بامی باید به عنوان ابزار مشارکت اجتماعی و کاهش بار شبکه دیده شوند. ارائه تسهیلات کم بهره استانداردسازی تجهیزات ایجاد سامانه رتبه بندی پیمانکاران، تضمین خرید برق مازاد آموزش خانوارها و توسعه مدلهای اجاره به شرط تملیک میتواند این بازار را فعال کند. در مناطق روستایی نیروگاه های کوچک مقیاس میتوانند با کشاورزی، دامداری، صنایع محلی و خدمات عمومی پیوند بخورند.
۱۲-۷ فرهنگ سازی و افزایش اعتماد عمومی
سیاست ارتباطی در حوزه انرژیهای تجدیدپذیر باید جدی گرفته شود مردم باید بدانند که پنل خورشیدی چگونه کار میکند چه هزینه و درآمدی دارد چگونه نگهداری می شود، چه ضمانتی دارد و چه نهادی مسئول پاسخ گویی است اعتماد عمومی زمانی شکل می گیرد که سیاستها شفاف پرداختها ،منظم پیمانکاران قابل ارزیابی و خدمات پس از فروش قابل اتکا باشند
۱۳ آثار اقتصادی و اجتماعی توسعه انرژیهای تجدیدپذیر
توسعه انرژیهای تجدیدپذیر می تواند آثار اقتصادی متعددی داشته باشد. نخست، مصرف سوخت فسیلی در نیروگاه ها کاهش مییابد و امکان استفاده بهینه تر از منابع گاز و نفت فراهم می شود. دوم، سرمایه گذاری جدید در زنجیره تولید ،نصب بهره برداری و نگهداری ایجاد می شود. سوم، شرکتهای دانش بنیان و پیمانکاران تخصصی رشد میکنند چهارم در صورت توسعه بازار منطقه ای امکان صادرات خدمات فنی و مهندسی نیز فراهم میشود.
از منظر زیست محیطی توسعه تجدیدپذیرها می تواند به کاهش آلودگی هوا کاهش انتشار دی اکسیدکربن کاهش فشار بر منابع آب در مقایسه با برخی نیروگاههای حرارتی و کاهش هزینه های سلامت کمک کند. در شهرهایی که آلودگی هوا به مسئله مزمن تبدیل شده است. جایگزینی بخشی از تولید فسیلی با انرژی پاک میتواند پیامدهای اجتماعی قابل توجهی
داشته
باشد.
۲۲

از منظر اجتماعی، انرژیهای تجدیدپذیر می توانند عدالت انرژی را تقویت کنند. مناطق روستایی و محروم، در صورت دسترسی به سامانههای کوچک مقیاس میتوانند برق پایدارتر هزینه کمتر و فرصت شغلی جدید داشته باشند مشارکت مردم در تولید انرژی نیز حس مالکیت و مسئولیت اجتماعی را افزایش میدهد این تغییر از نظر حکمرانی مهم است؛ زیرا رابطه شهروند با نظام انرژی را از مصرف کننده یارانه بگیر به بازیگر» مشارکت کننده» تغییر میدهد.
از منظر فناورانه و صنعتی، توسعه تجدیدپذیرها میتواند موجب ارتقای دانش فنــــی داخلــی، شکل گیری مهارتهای جدید توسعه آموزشهای تخصصی و تقویت نوآوری شود. اگر دانشگاه ها، مراکز فنی و حرفه ای پژوهشگاهها و شرکتهای دانش بنیان در این مسیر مشارکت کنند، انرژی های تجدیدپذیر میتوانند به یکی از محورهای اقتصاد دانش بنیان تبدیل شوند.
۱۴ . نتیجه گیری
مرور
ادبیات و شواهد نشان میدهد که توسعه انرژیهای تجدیدپذیر در ایران از نظر منابع طبیعی و ضرورت راهبردی قابل دفاع است اما از نظر حکمرانی تأمین مالی زیرساخت شبکه، ثبات سیاستی و مشارکت اجتماعی با چالشهای جدی روبه روست. ایران ظرفیت قابل توجهی در انرژی خورشیدی ،بادی ،زیست توده زمین گرمایی و برق آبی کوچک دارد و روند جهانی نیز نشان می دهد که تجدیدپذیرها به محور اصلی سرمایه گذاری انرژی تبدیل شده اند با این حال، تجربه ایران نشان میدهد که وجود ظرفیت طبیعی به تنهایی کافی نیست آنچه ظرفیت را به پروژه عملیاتی تبدیل میکند حکمرانی مؤثر قرارداد قابل اعتماد شبکه آماده سرمایه گذاری پایدار و مشارکت ذینفعان است.
مقاله حاضر نشان داد که موانع توسعه تجدیدپذیرها در ایران چند بعدی.اند. در سطح اقتصادی، ریسک سرمایه گذاری نوسان ارز و ضعف تأمین مالی اهمیت دارد. در سطح فنی، شبکه و ذخیره سازی گلوگاه اصلی هستند در سطح ،نهادی تعدد نهادهای تصمیم گیر، ضعف هماهنگی و ناپایداری سیاستها مانع ایجاد اعتماد میشود در سطح اجتماعی آگاهی محدود، قیمت گذاری یارانه ای و ضعف مشارکت عمومی توسعه بازار را کند میکند.
بنابراین گذار پایدار انرژی در ایران مستلزم تغییر رویکرد از پروژه محوری به حکمرانی محوری است. هدف گذاری ظرفیت باید با نقشه راه اجرایی نظام مالی برنامه شبکه، سیاست صنعتی، آموزش نیروی انسانی مشارکت بخش خصوصی و مدل ارتباطی با جامعه همراه شود. اگر این
۲۳

مجموعه به صورت هماهنگ اجرا شود انرژیهای تجدیدپذیر می توانند به کاهش ناترازی انرژی
بهبود امنیت انرژی کاهش آلودگی هوا ایجاد اشتغال و توسعه فناوری داخلی کمک کنند.
۱۵ . پیشنهادها
۱ تدوین نقشه راه ملی توسعه انرژیهای تجدیدپذیر با اهداف ،کمی زمان بندی منابع مالی مسئولیت نهادی و شاخصهای پایش
۲. ایجاد پنجره واحد صدور مجوز برای کاهش بروکراسی و افزایش شفافیت فرآیند سرمایه گذاری. . باز طراحی قراردادهای خرید برق با تضمین ،پرداخت سازوکار تعدیل و امکان حل اختلاف شفاف. ۴ . توسعه ابزارهای مالی مانند اوراق ،سبز صندوق ،پروژه ضمانت نامه ،اعتباری بیمه ریسک و مشارکت عمومی - خصوصی.
۵ هماهنگ سازی برنامه توسعه نیروگاه های تجدیدپذیر با برنامه توسعه شبکه ذخیره سازی و مدیریت بار ۶ . حمایت هدفمند از شرکتهای دانش بنیان در حوزه ،اینورتر ذخیره ساز پایش هوشمند نرم افزار مدیریت انرژی و خدمات بهره برداری
۷ . توسعه نیروگاههای خورشیدی پشت بامی در ساختمانهای دولتی ،مدارس ،ادارات واحدهای تجاری کشاورزی و مناطق روستایی
طراحی بازار برق سبز با حضور صنایع ،بزرگ شهرداریها شرکتهای توزیع و سرمایه گذاران خصوصی. اصلاح تدریجی و هوشمندانه قیمت گذاری انرژی همراه با حمایت از اقشار آسیب پذیر و هدایت منابع آزاد شده به بهره وری و تجدیدپذیرها.
۱۰ افزایش آموزش عمومی و تخصصی برای شهروندان تکنسینها مدیران ،پروژه بانکها و نهادهای محلی. ۱۱ الزام به ارزیابی محیط زیستی و اجتماعی پروژه ها برای جلوگیری از تعارض کاربری زمین و کاهش مقاومت محلی.
۱۲ ایجاد نظام داده باز در حوزه ،ظرفیت ،تولید ،قراردادها پرداختها و عملکرد نیروگاه های تجدیدپذیر برای
افزایش شفافیت و اعتماد عمومی
٢٤

منابع و مآخذ
1. Aghlimoghadam, L. (Y.YY). A contribution to social acceptance of photovoltaic in an oil-rich country: A case study of Iran. Sustainability, 1(Y), EVV. https://doi.org/1././su1.1EVY
Y. Aghlimoghadam, L. (Y.Yo). New-institutional explanations for energy transition in Iran: Investigating the interplays between institutions, actors, and technology. Innovation: The European Journal of Social Science Research, A(Y), 4-47.. https://doi.org/\/\+^/o11T1. Y. YO/YETVATO
r. Dehhaghi, S., Choobchian, S., Ghobadian, B., Farhadian, H., Viira, A.-H., Stefanie, H. I., Van Passel, S., & Azadi, H. (YYY). Five-year development plans of renewable energy policies in Iran: A content analysis. Sustainability, 1(), 10.). https://doi.org/1././su\.10.1
f. Fleta-Asín, J., & Muñoz, F. (Y.Y1). Renewable energy public-private partnerships in developing countries: Determinants of private investment. Sustainable Development, 14(E), Tor-TV..
https://doi.org/./../sd. Yo
4. Hasheminejad, M., Raei, H., & Maleki, A. (Y.YE). Overview of energy policy in Iran: The proper path to
clean energy. Academia Green Energy, 1. https://doi.org/\./.ro/AcadEnergy Vi
>. International Energy Agency. (Y.YE). Renewables Y. YE: Analysis and forecast to ... IEA.
https://www.iea.org/reports/renewables-Y. YE
V. International Energy Agency. (Y.Ye). World Energy Investment Y. Yo. IEA.
https://www.iea.org/reports/world-energy-investment-Y. Yo
人。 International Renewable Energy Agency. (YY). World Energy Transitions Outlook YY: 10C Pathway.
IRENA. https://www.irena.org/Publications
9. International Renewable Energy Agency. (Y.Yo). Iran: Renewable Energy Profile. IRENA.
https://www.irena.org
1. International Renewable Energy Agency. (Y.T). Renewable Capacity Statistics r.T. IRENA.
https://www.irena.org/Publications
11. Page, M. J., McKenzie, J. E., Bossuyt, P. M., Boutron, I., Hoffmann, T. C., Mulrow, C. D., Shamseer, L., Tetzlaff, J. M., Akl, E. A., Brennan, S. E., Chou, R., Glanville, J., Grimshaw, J. M., Hróbjartsson, A., Lalu, M. M., Li, T., Loder, E. W., Mayo-Wilson, E., McDonald, S., McGuinness, L. A., Stewart, L. A., Thomas, J., Tricco, A. C., Welch, V. A., Whiting, P., & Moher, D. (YY). The PRISMA Y.. statement: An updated guideline for reporting systematic reviews. BMJ, rvr, nv. https://doi.org/\/\/bmj.nv
1. Pasandideh, A. S., & Heidari, G. (Y.YE). Paradigm analysis of renewable energy governance and policymaking in Iran. Journal of Renewable and New Energy, 11(1), Yo-1A.
https://doi.org/\/YY./jrenew.Y. YEAVVYV
YO

تأثیر توسعه مالی و سرمایه گذاری مستقیم خارجی بر ) Raeesi Varkani, M., Khaghani, M., & Varahrami .۱۳
١٤٣٠ - ۱۱۳ (۹) اقتصاد محیط زیست و منابع طبیعی ۴ مصرف انرژیهای تجدیدپذیر در ایران
https://doi.org/۱۰/۲۲۰٥٤/eenr.۲۰۲۰/۸۱۷۸۰/۱۹۰
1. Solaymani, S. (YY). A review on energy and renewable energy policies in Iran. Sustainability, 1(\), ۷۳۲۸. https://doi.org/۱۰/۳۳۹۰/su۱۳۱۳۷۳۲۸
10. UNCTAD. (YYY). World Investment Report YYY: Investing in sustainable energy for all. United Nations Conference on Trade and Development. https://unctad.org/publication/world-investment-report - ۲۰۲۳
٢٦